برتر و فراتر ساخته و بخشش و مهربانيش او را به همگان نزديك ساخته است . ( و دان و لم يدن ) خداوند مىفرمايد : « در آنچه [ خدا ] انجام مىدهد چون‌وچرا راه ندارد و [ ولى ] آنان [ انسانها ] سؤال خواهند شد . » « 1 » ( لم يذرأ الخلق باحتيال ) حيله در اين بند ، معناى بدى ندارد و منظور از آن دقت نظر و مهارت در عمل است . خداوند هرچه بخواهد تنها با يك فرمان انجام مىدهد . ( و لا استعان بهم لكلال ) ضمير « بهم » به « خلق » بازمىگردد . « كلال » نيز به معناى خستگى است . خداوند همگان را يارى مىكند و به يارى هيچ‌كس نيازى ندارد . خستگى تنها براى افراد ناتوان و محدود پديد مىآيد . تعبيرى شبيه اين قبلا گذشت . « 2 » ( فإنها الزمام و القوام ) پرهيزكارى به سوى هر كار نيكى رهنمون است و پايه هر نظم و ساختارى در زندگى است . ( فتمسكوا بوثائقها و اعتصموا بحقائقها . . . ) هركس پرهيزگار باشد در دنيا و آخرت رستگار مىشود . پيش از اين به تفصيل در اين‌باره سخن گفته شد . « 3 » ( في يوم تشخص فيه الأبصار و تظلم له الأقطار . . . ) اين بند به روز قيامت و خطرهاى آن اشاره دارد كه شرح آن در خطبه ديگرى گذشت . « 4 » ( فلا شفيع يشفع و لا حميم ينفع و لا معذرة تدفع ) هيچ چيز در روز قيامت جز تقوا سودمند نيست . امام عليه السّلام در اين باره مىفرمايد هيچ عملى با وجود تقوا اندك نيست ؛ چه اين‌كه حتما پذيرفته

--> ( 1 ) . لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ انبياء / 21 : 23 . ( 2 ) . شرح خطبه : 186 . ( 3 ) . شرح خطبه : 191 . ( 4 ) . شرح خطبه : 109 .